adalet.az header logo
  • Bakı -°C
08 Iyul 2026 14:51
65
SAĞLAMLIQ
A- A+

PSİXOLOQ:  “Ən təhükəli məqam zorakılığın alqışlanmasıdır”

Hadisəyə təkcə hüquqi müstəvidən baxmaq düzgün deyil.  Burda çox ciddi psixoloji sosial mexanizmlər  fəaliyyət göstərir.  Ümumiyyətlə, autizm spektr pozuntusu olan bir usağa qarşı  nümayiş etdirilən bir aqressiya var.  Düşünürəm ki, bu hal autizmdən qaynaqlanmır.  Sosial şəbəkələrdə uşağın autizmli olması ilə əlaqələndirirlər ki, bəlkə də bu səbəbdən uşağa belə davranış göstərilib. Ancaq bu, səhv düşüncədir.  Burda aqresiyya göstərən şəxsin empatiya,  emosianal tənzimləmə, sosial məsuliyyət və fərqindəlik bu kimi xüsusiyyətlərin  çatışmazlığı ilə əlaqədar  olan aqressiv davranışdır. 
 

Bu sözləri  Adalet.az-a açıqlamasında psixoloq Nərmin Ağayeva söyləyib. Onun sözlərinə görə , zorakılıq və kobud davranış cəzasız qalanda  adi hala  çevrilir:
 

“Psixologiyada bunun elmi izahı var.  İnsanlar davranışları müşahidə edərək öyrənirlər.  Uşaqlar ailədə, məktəbdə , sosial mühitdə alçaldıcı hərəkətlər, güc nümayişi kimi münasibətin  cəzasız qaldığını görürsə, zamanla bu halı davranış modeli kimi nümayiş etdirirlər. Yəni ki, kobudluq artıq vərdişə çevrilir.
 

İkinci nəzəriyyə isə dehomanizasiyadır ki, bu da insan həyatı üçün mühüm haldır. İnsan qarşısındakı fərdi özünə bənzər insan kimi deyil, problem, maneə kimi qəbul edir.  Belə olan halda qarşısındakı insana zorakılıq göstərməyə başlayır.  Onun göstərdiyi zorakılıq  psixoloji baxımdan həmin insana görə daha da asanlaşır. Əlilliyi olan,  inkişaf fərqliliyi olan şəxslərə bəzən ayrı-seçkilik olur.  Bu isə dehomanizmdən qaynaqlanır.
 

Digər mühüm mexanizm empatiyanın inkişafıdır.  Bu, yalnız fitri xüsusiyyət deyil. Erkən uşaqlıq dövründən etirabrən ailədə , məktəbdə cəmiyyətdə formalaşan  sosial bacarıqdır.  Xüsusən, araşdırmalar göstərir ki,  valideynlərin uşaqlarla  emosianal mövzuda danışması, prososial  davranışları model kimi göstərməsi, fərqliliklərə  qarşı hörmət aşılaması  uşaqların gələcəkdə aqressiv davranışlarının azalmasına səbəb olur.  Bəzən insanlar bu cür hadisələri   həmin adamın sərt xasiyyəti, əsəbi halı kimi qiymətləndirir.  Halbuki, aqressiya şəxsiyyət  xüsusiyyəti olmaqla yanaşı,  öyrənilmiş davranış nümunəsi kimi də göstərilir.  Yəni kobudluq, zorakılıq bir anda yaranmır. Uzun illər  formalaşan sosial münasibətlərin nəticələridir”.
 

Psixoloq qeyd edib ki, davranışa görə ilk məsuliyyət onu törədən şəxsin üzərinə düşür

“Videoda gördüyümüz  həmin  xoşagəlməz görüntü- bir gəncin uşağı liftdən itələməsi fərqliliyin qəbul edilməməsinin, aqressiv davranışın bir  nümunəsidir.Bununla yanaşı, ailənin verdiyi tərbiyə,  təhsil sistemində inkulziv dəyərlərin yetərincə öyrədilməməsi, cəmiyyətin əlilliyi və inkişaf fərqliliklərini hələ də tam qəbul etməməsi, mediada nifrət nitqinin və ayrı-seçkiliyin  normallaşdırılması da  bu mühitin  formalaşdırmasına təsir göstərən amillərdən biridir.Ən təhükəli məqam isə  zorakılığın alqışlanmasıdır.  Sosial şəbəkələrdə  bəzi nüfuzlu şəxslər  baş vermiş hadisəni  sorğulamağa cəhd edirlər. Burda cəmiyyət aqressiv davranışı qəhrəmanlıq, kişilik kimi təqdim edib , uşağı sırtıq adlandırırlar.  Belə olan halda zorakı davranışlar  “sosial mükafat” qazanır. Oxşar hərəkətlərin təkrarlanma ehtimalı artır.Autizm spektor pozuntusundan əziyyət çəkən  uşaqlar  və yaxud da normal  psixi inkişafa malik olan uşaqlar cəmiyyət üçün təhlükəli deyil. Əksinə,  burda təhlükə empatiyasını itirmiş, fərqliliyi qəbul etməyən şəxslərdir.İnkişaf etmiş cəmiyyətlər  insanın fərqli olmasını deyil,  ona qarşı olan qeyri- insani davranışı problem hesab etməlidir. Cəmiyyətin psixoloji sağlamlığı da məhz ən həssas üzvlərə necə münasibət göstərilməsi ilə ölçülür”.

 

Əntiqə Kərimzadə