Əyyub ƏYYUBOV

iqtisad elmləri doktoru, professor

Bədii sözün fəlsəfi dərinliyi, milli-mənəvi dəyərlərə bağlılıq və insanın öz mənəvi dünyasına səyahəti ədəbiyyatın hər zaman aktual olan mövzularındandır. Əsl poeziya yalnız duyğuları ifadə etmir, həm də insanı düşündürür, onu özü ilə üz-üzə qoyur, həyatın və varlığın mənası haqqında suallar qarşısında dayanmağa sövq edir. Bu baxımdan, tanınmış şair, hüquqşünas və mütəfəkkir qələm sahibi Rafiq Ələkbərin «Bu qapı bəlkə tövbədir?» adlı yeni şeirlər toplusu dərin fəlsəfi məzmunu, irfani düşüncə tərzi, ictimai-mənəvi çağırışları və Vətən sevgisini özündə birləşdirən dəyərli ədəbi nümunə kimi diqqəti cəlb edir. «Bu qapı bəlkə tövbədir?» toplusu adından başlayaraq insanı metafizik bir düşüncəyə, ontoloji (varlıqsal) bir sorğu- sual müstəvisinə dəvət edir.

Ədəbiyyat və fəlsəfə tarixi boyunca «qapı» metaforası keçidi, transformasiyanı, gizlinlə aydınlığın, maddi ilə mənəvinin sərhədini simvolizə etmişdir. «Tövbə» isə sadəcə dini-əxlaqi bir kateqoriya deyil, insanın öz daxili mahiyyətinə, ilkin saflığına – fitrətinə qayıdış aktıdır. Şair kitabı belə bir fəlsəfi sualla adlandırmaqla, müasir insanın mənəvi böhranına, deqradasiyaya uğrayan dəyərlərə qarşı bir özünəqayıdış sorağı təklif edir.

Kitabı vərəqlədikcə şeirlərin bir-birinə bağlı mənəvi bir səfər kimi düzüldüyünü görürük. Bu səfər insanın öz nəfsi və şeytanla mübarizəsindən başlayır, arınma yağışından keçir, ilahi hökmün möcüzəsini dərk etməyə yüksəlir və nəhayət, oddan yoğrulmuş milli yaddaşa, Vətənin itkin yurdlarına gəlib çatır. Bu yolun hər mərhələsi, əslində, eyni sualın — «Bu qapı bəlkə tövbədir?» sualının fərqli cavablarıdır.

1. Ontoloji saflıq və mənəvi daxili fəryad

Baxın, şair «Deyəsən, açıram bağlı qapını» şeirində insanın mənəvi

dualizmini (ikililiyini) və saflıq arzusunu necə bədii-fəlsəfi şəkildə ifadə edir:

"Ey Tanrım, məni də qoru, insanam,

Mən yarım mələyəm, yarı insanam.

Aydan arı, sudan duru insanam,

Dupduru çeşməmə lil su qatmayın."

Bu misralar klassik irfani təfəkkürün modern poetik əksidir. İnsan yaradılışca həm torpağa, həm də asimana mənsubdur. Şairin özünü yarı mələk, yarı insan kimi görməsi varlığın ikili mahiyyətini göstərir. Burada vurğulanan «dupduru çeşmə» obrazı insanın yaradılışdan gələn saf mahiyyətidir; bu saflığın yad təsirlərlə, sosial- mənəvi aşınmalarla bulanmaması üçün edilən fəryad isə sənətkarın cəmiyyət qarşısındakı mənəvi məsuliyyətidir.

Bu saflıq mübarizəsinin ən dramatik səhnəsini şair «Ruhum bağ salıbdır o bir Allaha» şeirində yaradır. Şeir İblisə ünvanlanmış cəsarətli bir xitabdır. Müqəddəs mətnlərdən məlum olan motivi xatırlayaq: İblis oddan yaradılması ilə öyünmüş, təkəbbürü üzündən ilahi dərgahdan qovulmuşdu. Rafiq Ələkbər bu qədim süjeti milli müstəviyə köçürür: şeytanın öyündüyü oda qarşı o, özünün Od yurdunun — Azərbaycanın övladı olduğunu bəyan edir.

Burada iki od üz-üzə gəlir: təkəbbürün, kin və qəzəbin odu ilə ilahi eşqin odu. Şairin qənaətinə görə, ilahi məhəbbətlə yanan qəlb insanı cəhənnəm odundan uzaq tutur; ruhunu Allaha bağlamış insanı şeytan yandıra bilməz. Bu, Nəsimidən, Füzulidən gələn irfani eşq fəlsəfəsinin müasir poetik ifadəsidir. Tövbə qapısı da elə budur: təkəbbür odundan eşq oduna keçid. Şeirin son bəndində bu fikir zirvəyə çatır:

"Məni eşq yandırdı ilahi odla,

Cəhənnəm odundan uzağam daha.

Sən məni yandıra bilməzsən, şeytan,

Ruhum bağ salıbdır o bir Allaha..."

2. Sosial-əxlaqi tənqid və vicdan ontologiyası

Akademik müstəvidə yanaşsaq, Rafiq Ələkbərin poeziyası yalnız estetik həzz vermir, həm də cəmiyyətin mənəvi anatomiyasını çıxarır. «Küləyin səmti tərəfə» şeiri bu baxımdan sosial-fəlsəfi təhlilin zirvəsidir:

"Əməldə şeytana uyub,

Həyat boyu tor toxuyub,

Ölənə rəhmət oxuyub,

Dirinin dilin kəsənik."

Bu misralar riyakarlığın, mənəvi dualizmin və cəmiyyətdəki etik deformasiyaların dərin tənqididir. Şair burada Kant fəlsəfəsindəki «kateqorik imperativ» prinsipini, yəni mütləq əxlaq qanununu xatırladır. Diri ikən dəyər verməyib, ölümündən sonra tərif yağdırmaq — mənəviyyatsızlığın ən acı formasıdır. Rafiq Ələkbər poetik sözün kəsəri ilə oxucunu öz vicdan məhkəməsində mühakimə olunmağa çağırır.

Şairin vicdan sorğusu «Bu yağış nə qədər yuyacaq bizi» şeirində daha da dərinləşir. Yağış burada qədim arınma simvoludur: göydən enən su torpağı, yolları, qəbirüstü daşları yuyur. Lakin şair acı bir sual qoyur: bu qədər yağış yağdığı halda insan niyə təmizlənmir? Çünki yağış qəlbdəki kini, həsədi, paxıllığı yuya bilmir.

Şeirin sonunda şair Tanrıya yalvarır ki, onu da zamanın süzgəcindən keçirib yağışa döndərsin, yağışa qovuşub dünyanı arındıranlardan biri olsun. Bu, fərdi tövbənin ictimai missiyaya çevrilməsidir: insan yalnız özünü deyil, ətrafını da saflaşdırmağa çağırılır. Şeirin son bəndi belədir:

"Zaman süzgəcindən süzülmək üçün,

Məni də yağışa döndər, İlahi.

Ya da ki, yağışa qovuşmaq üçün,

Onu geyindirib göndər, İlahi."

3. Yaradıcılığın ilahi qaynağı və sözün ölümsüzlüyü

Rafiq Ələkbər poeziyasının mühüm qatlarından biri də şairlik missiyasının fəlsəfi dərkidir. «Tanrı hökmləri bir möcüzədir» şeirində şair yaradıcılığı şəxsi məharət kimi deyil, ilahi lütf kimi təqdim edir: misralar onun qələmindən sanki özü düşür, şair isə onları toplayan, hifz edən bir vasitədir. Bu baxış Şərq poetikasındakı ilham anlayışına, sözün qaynağının ilahi olduğu inancına söykənir. Şeirin ilk bəndində bu fikir belə ifadə olunur:

"Tanrı hökmləri birmöcüzədir,

Bəzən möcüzədən mən də doğuram.

İti qələmimdən hərflər düşür,

Onu səbətimə dərhal yığıram."

Şeirdə həyatın mənası ilə bağlı ağır suallar da səslənir: insan nə üçün ümidini itirməli, mələkləri inciyən bir yolu seçməlidir? Şair cavabı yorulmaz axtarışda görür: ömrü boyu axtarışdan yorulmayan insan öz xoşbəxtliyini də, mənasını da tapır. Dünya kiçildikcə, böyük şəhərlərin parıltısı artdıqca şair yenə doğma kəndinə, öz məhəlləsinə qayıdır. Mələklərin ona vəd etdiyi ölümsüzlük isə sözün ölümsüzlüyüdür: əsl şairin yolu göylərə, əbədiyyətə uzanır.

4. Tarixi yaddaş və Vətən konsepsiyası

Rafiq Ələkbər yaradıcılığında Vətən anlayışı sadəcə coğrafi məkan deyil, minilliklərin süzgəcindən keçib gələn tarixi yaddaş, zəngin mədəni kodlar toplusudur. Müəllifin «Vətən» poemasından gətirilən bu misralar milli özünüdərk konturlarını cızır:

"Zərdüşt - müqəddəsim, od - səcdəgahım,

Babəktək yenilməz yurdum, Vətənim.

Mənim əzəl yerim, axır pənahım,

Ağsaqqal baxışlı Qorqud Vətənim."

Müəllif bu misralarda Azərbaycanın mənəvi-tarixi xəritəsini çəkir: Zərdüştün işıq və qaranlıq mübarizəsindən Babəkin azadlıq ruhuna, Dədə Qorqudun müdrikliyindən Füzulinin məhəbbət fəlsəfəsinə, Nəsiminin əyilməz iradəsinə qədər uzanan bir genetik yaddaş xətti... Bu, poeziyanın tarixi-mədəni varislik missiyasını necə şərəflə daşıdığının bariz göstəricisidir.

Vətən mövzusu kitabda təkcə tarixi şəxsiyyətlər vasitəsilə deyil, gündəlik həyatın müqəddəs detalları ilə də açılır. «Təndir» şeiri buna parlaq nümunədir. Şair həyətlərdə təndirlərin azalmasından narahatdır və soruşur: bəlkə od payımızı unutmuşuq? Onun fikrincə, Tanrı bu torpağa od ruhu verib; yurdumuzun ürəyi də, süfrəmizdəki çörək də oddan doğulub. Təndir burada sadəcə məişət əşyası deyil — Zərdüştdən bu günə qədər uzanan od müqəddəsliyinin, ailə ocağının, bərəkətin və milli yaddaşın rəmzidir. Təndirin sönməsi kökün unudulması, onu yaşatmaq isə yaddaşı qorumaq deməkdir. Şeirin son bəndini xatırladım:

"Tanrı bu torpağa od ruhu verib,

Bəxtini yazmaqsa yaddan çıxıbdır.

Təndirdə həm od var, həm də bərəkət,

Bizim çörəyimiz oddan çıxıbdır".

«Mənim» şeirində isə Vətən coğrafiyası bütöv bir taleyə çevrilir. Şair Kərkükü, Göyçəni, Təbrizi öz daxili xəritəsinin ayrılmaz hissəsi kimi sadalayır; Təbrizi hikmət mənbəyi, öz həyat yolunu isə müqəddəs bir ziyarət yolu kimi görür. İtkin yurdların həsrəti, dənizdən-dənizə uzanan arzular şairin taleyinə hopub. Burada Vətən artıq yalnız sevgi obyekti deyil, şairin öz kimliyidir: ömür başa çatanda belə, onun izi və son ümidi bu torpaqla bağlı qalacaq. Şeirin ikinci bəndi bu baxımdan xüsusilə təsirlidir:

"Kərkükdür, Göyçədir, Təbrizdir hikkəm,

Mənim öz yolum var, mənim öz Məkkəm.

Düzlər döşəyimdir, dağlar mütəkkəm,

Meşələr yorğanım olacaq mənim."

Kitabı bütövlükdə nəzərdən keçirdikdə onu bir-birinə bağlayan mərkəzi obrazın od olduğunu görürük. Bir tərəfdə İblisin təkəbbür odu, digər tərəfdə ilahi eşqin odu; bir tərəfdə Zərdüştün müqəddəs alovu, digər tərəfdə ana təndirindən çıxan bərəkətli çörəyin istisi. Şair bizi seçim qarşısında qoyur: hansı odla yanmalı, hansı odu yaşatmalı? Mənim fikrimcə, kitabın adındakı sualın cavabı da buradadır: tövbə — təkəbbür odundan üz döndərib eşq və bərəkət oduna qayıtmaqdır.

Bir elm xadimi kimi deyə bilərəm ki, Rafiq Ələkbərin «Bu qapı bəlkə tövbədir?» kitabı mənəvi böhranlar əsrində yaşayan müasir insan üçün bir ruh saflaşması, bir silkələnmə vasitəsidir. Şair öz poetik fəlsəfəsi ilə göstərir ki, hər kəsin daxilində açılmalı olan bir mənəvi tövbə qapısı var və o qapıdan keçmədən həqiqi saflığa, həqiqi Vətən və Tanrı sevgisinə çatmaq mümkün deyil.

Mən dəyərli şairimizi, hüquqşünas-ziyalımızı bu fundamental ədəbi töhfə münasibətilə ürəkdən təbrik edirəm. Ona yeni-yeni yaradıcılıq uğurları, tükənməz fəlsəfi ilham və möhkəm cansağlığı arzulayıram.

Qələminiz hər zaman haqqın, saflığın və sözün xidmətində olsun!