Salam Sarvan müasir Azərbaycan poeziyasında özünə məxsus, təkrarolunmaz poetik dünyası ilə seçilən şairlərdəndir. Onun yaradıcılığına səthi yanaşmaq mümkün deyil, çünki bu poeziya oxucudan sadəcə oxumağı deyil, düşünməyi, sual verməyi, bəzən də öz daxilinə enməyi tələb edir. Salam Sarvan şeiri rahatlıq məkanı yox, vicdan meydanı kimi görür və bu meydanda oxucu tək qalır, heç kim onun yerinə cavab vermir. Bu yerdə şairin aşağıdakı şeirinə nəzər salaq:

Nə qalan kimi qalıram,

nə gedirəm gedən kimi.

Bir yekəpər Ölüm gəzir

yanımda cangüdən kimi.

Deyəsən dəli oluram,

qılan yox əlac başıma:

gövdəsindən dırmaşıram

yıxılmış ağac başına.

Ya sök, ya tik, nə fərqi var,

bu daxma düzəlməyəcək.

Gəl sənə təsəlli verim:

darıxma, düzəlməyəcək!

Bu şeir insanın daxili çıxılmazlığını, ruhən sıxışıb qalma halını və həyatla ölüm arasındakı qərarsız mövqeyini dərin, lakin sadə obrazlarla ifadə edir. Şeirin ilk misralarından etibarən lirik qəhrəman nə qalmağa, nə də getməyə gücü çatan bir varlıq kimi təqdim olunur. Bu, fiziki deyil, mənəvi hərəkətsizliyin, iradə iflicinin göstəricisidir. “Ölümün cangüdən kimi” yanından ayrılmaması təsadüfi deyil, burada ölüm qorxulu bir son deyil, gündəlik həyatın ayrılmaz hissəsinə çevrilmiş bir müşayiətçidir. Bu obraz insanın yaşadığı ruhi gərginliyin, davamlı təzyiqin və qaçılmaz sonla barışmağa məcbur qalmasının simvoludur. İkinci bənddə şair psixoloji vəziyyəti daha da dərinləşdirir; “deyəsən dəli oluram” etirafı daxili sarsıntının açıq ifadəsidir, “yıxılmış ağac başına dırmaşmaq” isə məntiqsiz, nəticəsiz çabaları, ümidsiz vəziyyətdə çıxış yolu axtarmağın absurdluğunu göstərir. Bu, insanın artıq möhkəm dayaqlara yox, çökmüş ümidlərə belə sarılmaq məcburiyyətində qalmasını xatırladır. Son bənddə “daxma” obrazı həyatın, taleyin və ya qurulmaq istənən gələcəyin metaforasıdır . Söküb-tikməyin fərqsizliyi isə problemin səthi yox, köklü olduğunu vurğulayır. Şeirin ironik və acı təsəlli ilə bitməsi faciəvi bir təskinlik yaradır. Burada ümid vermək belə ümidsizliyin içindən doğur və səmimi olmaq üçün gerçəyi gizlətmir. Nəticə olaraq, bu şeir insanın daxili böhranını, mənəvi yorğunluğunu və çıxılmazlıq hissini sarsıdıcı, lakin təsirli poetik dillə təqdim edir. oxucuya həm ağrı verir, həm də bu ağrının tanışlığı ilə düşündürür, çünki şeirdə təsvir olunan hal bir insanın deyil, çoxlarının susaraq yaşadığı ruh halının bədii ifadəsidir.

Şairin poeziyasında söz estetik zövq naminə işlədilmir. Söz burada məsuliyyət daşıyır. Onun misraları bəzən kəskin, bəzən sərt, bəzən də sükut qədər ağırdır. Salam Sarvan oxucunu ovutmaqdan qaçır, çünki o, şeirin əsas missiyasını gerçəyi deməkdə görür. Bu gerçək isə çox vaxt insanın özünə etiraf etmək istəmədiyi həqiqətlərdən ibarət olur.

Salam Sarvan klassik Azərbaycan poeziyasını dərindən bilən, bu ənənədən qidalanan bir şairdir. Lakin o, klassik formaları kor-koranə təkrarlamır, onları müasir düşüncənin süzgəcindən keçirərək yenidən yaradır. Onun poeziyasında nə köhnə pafosun ağır yükü var, nə də süni modernliyin boş nümayişi. Burada hər misra düşünülüb, ölçülüb və vicdan tərəzisinə qoyulub. Bu yerdə şairin yaradıcılığına yenidən müraciət edək:

Ya ovçu əlindən, ya quş başından.

Kim deyər hansından tələ dartınır.

Onunçun düşmür ki yerinə heç nə.

Hər şey bu dünyada belə dartınır.

Ax bu qara bəxtin, o ağ saçların.

Göründü altında qızıl tacların.

Yeriyə bilməzdi bu ağacların.

Yarpaqlar özləri yelə dartınır.

Öldüm sevdasından bar ağacının.

Qollarım göylərdə kor ağacıdı.

Kəndiri didilmiş dar ağacımın.

Bəxtəvər başıma hələ dartınır.

Bu şeir insan taleyinin, daxili ziddiyyətlərin və həyatın qaçılmaz çəkişmələrinin poetik ifadəsidir. Şair ilk misralardan etibarən oxucunu sual qarşısında qoyur və ovçu ilə quş obrazları vasitəsilə güc və acizlik anlayışlarını üz-üzə gətirir. Burada kimin ovçu, kimin ov olduğu aydın deyil və bu qeyri-müəyyənlik həyatın özündəki ədalətsizliyi simvolizə edir. Dünya bir tələ kimi təqdim olunur və hər kəs bu tələnin bir ucundan dartılan tərəfdir.

Şeirdə “qara bəxt” və “ağ saç” ifadələri zamanın insana vurduğu izləri və çəkilən əzabların nəticəsini göstərir. Ağ saçların altında görünən “qızıl tac” zahiri ucalıqla daxili ağrının bir arada mövcudluğunu ifadə edir. Bu, həyatın paradoksudur və şair bu paradoksu təbiət obrazları ilə daha da dərinləşdirir. Yeriyə bilməyən ağaclar və yelə dartınan yarpaqlar insanın iradəsiz şəkildə hadisələrə tabe olmasını xatırladır.

Son bənddə dar ağacı və kəndiri didilmiş ip obrazları taleyin sərt hökmünü və insanın bu hökm qarşısında acizliyini güclü şəkildə əks etdirir. Qolların göylərə qalxması üsyanla dua arasında qalan ruh halını göstərir. Şair sevda, ümid və məğlubiyyət anlayışlarını bir nöqtədə birləşdirərək insanın varlıq mübarizəsini təsvir edir.

Nəticə olaraq, bu şeir həyatın çək-çevirli mahiyyətini, taleyin insan üzərindəki təsirini və var olmaq ağrısını dərin bədii dillə ifadə edir. Oxucuya sadə bir hekayə deyil, düşünməyə vadar edən fəlsəfi bir mənzərə təqdim olunur. Şair obrazlar və simvollar vasitəsilə insanın həm ovçu, həm də ov olduğu bir dünyanı təsvir edir və bununla da şeiri yadda qalan və təsirli edir.

Şairin yaradıcılığında Tanrı mövzusu xüsusi yer tutur. Bu Tanrı obrazı qorxuducu hökm sahibi kimi yox, insanın daxilində susaraq danışan bir səs kimi təqdim olunur. Salam Sarvan Tanrıya suallar verir, lakin bu suallar üsyankar pafosdan çox, dərdli axtarışın ifadəsidir. Cavabların hazır verilməməsi isə oxucunu düşünməyə vadar edir. Şair cavabları oxucunun vicdanına həvalə edir.

Onun şeirlərində insan obrazı çox vaxt ziddiyyətlidir. İnsan həm günahkardır, həm də əzab çəkən, həm zalımdır, həm də qurban. Salam Sarvan insanı idealizə etmir, onu olduğu kimi göstərir. Bu poeziyada insanın zəifliyi gizlədilmir, əksinə, həmin zəifliklər açıq şəkildə ortaya qoyulur və oxucu özünü bu güzgüdə görür.

Tənhalıq Salam Sarvan poeziyasının əsas mövzularından biridir. Lakin bu tənhalıq acizlikdən doğan bir hal deyil. Bu, düşünən insanın qaçılmaz taleyidir. Şair kütlə psixologiyasına inanmır, o, fərdin daxili səssizliyini daha dəyərli hesab edir. Onun şeirlərində tək qalmaq qorxulu yox, bəzən zəruri bir mərhələ kimi təqdim olunur. Beləliklə, şairin aşağıdakı şeirinə baxaq:

Neynirdim bu boyda ömrü, ilahi,

bu boyda yırtıq yox bu yamaq üçün…

Bir göz qırpımınca ömür verəydin –

o da ki gözümü qapamaq üçün.

Mən ki GÜNÜN gecə gözətçisiydim,

niyə basdı yuxu, nooldu yatdım?..

Bir uzaq yol gəldi bu baxt mənəcən,

o da gələn kimi yoruldu yatdı.

Söndür ekranları, ta bundan belə

nə filmə, nə də ki həyata baxaq.

Deyirlər saatda yaxşı vaxt gedir –

gəl gedək oturub saata baxaq.

Bu şeir insan ömrünün mənası, zamanın ədalətsiz bölünməsi və insanın öz taleyi qarşısında yaşadığı daxili yorğunluq üzərində qurulmuş dərin poetik etirafdır. İlk misralardan etibarən müəllif ömrün ölçüsünü ehtiyacla müqayisə edir və “bu boyda ömür”lə “bu yamaq” arasındakı uyğunsuzluğu qabardır. Burada ömür bir nemət deyil, artıq və izaholunmaz bir yük kimi təqdim olunur. Bir göz qırpımı qədər ömrün belə artıq sayılması, insanın həyatla barışmazlığını və yaşama aktının mənasızlaşmasını göstərir. İkinci bənddə “GÜNÜN gecə gözətçisi” metaforası xüsusi diqqət çəkir. Bu obraz ayıq qalmalı olan vicdanı, məsuliyyəti, zamanın keşiyini çəkən insanı simvolizə edir, lakin yuxuya getmək bu məsuliyyətin istər-istəməz itirildiyini, insanın öz zəifliyinə məğlub olduğunu göstərir. Burada bəxtin “uzaq yol gəlib yorulması” taleyin gecikmiş və dəyərsizləşmiş nemət kimi təqdimatıdır. Yəni arzu edilən xoşbəxtlik gəlib çatanda artıq ona güc qalmayıb. Üçüncü bənddə müasir dünyanın simvolları olan ekranlar, film və seyr anlayışı ön plana çıxır və müəllif bunlardan imtinanı təklif edir. Həyat artıq izlənəsi bir səhnə deyil, boşuna axan vaxtın şahidliyinə çevrilib. Saat motivi isə zamanın keçdiyini yox, keçib getdiyini seyr etmək məcburiyyətini ifadə edir və bu, dərin bir ironiyadır. İnsan vaxtı yaşamır, sadəcə onun axıb getməsinə baxır. Nəticə etibarilə şeir oxucunu var olmasının mənası, gecikmiş ümidlər və boşa sərf olunan zaman haqqında düşünməyə vadar edir. Bu mətndə üsyan səssizdir, kədər sakitdir, amma suallar ağırdır və cavabsızdır.

Zaman anlayışı da Salam Sarvan poeziyasında fərqli çalarlar alır. Keçmiş nostalji deyil, vicdanın daşıdığı yük kimi təqdim olunur. Gələcək isə dəqiq bir ümid yox, ehtimal və tərəddüd içində olan bir anlayışdır. Şair zamanın insan üzərində yaratdığı mənəvi izləri göstərməklə, oxucunu öz həyat yoluna yenidən baxmağa sövq edir.

Salam Sarvan az yazan, lakin yazdığı hər misranın məsuliyyətini dərk edən şairlərdəndir. Onun bir misrası bəzən bütöv bir fəlsəfi düşüncəni ifadə edir. Bu fəlsəfə akademik terminlərlə deyil, həyatın içindən gələn ağrı, təcrübə və sükut dili ilə danışır. Məhz buna görə də onun poeziyası hər kəs üçün asan qəbul edilən deyil, lakin anlayan oxucu üçün dərin təsir gücünə malikdir. Bu yerdə şairin başqa bir şeirinə nəzər salaq:

Sac üstə qovrulan qar dənəsiyəm,

Bilmirəm yaydımı, ya qışmı indi.

Allah, mən içimi yedim qutardım,

bu dəri süfrəni yığışdır indi.

Atsana bu ağır çəkiylə məni,

yarı ruh – yarı can bölüb atsana.

Bu yer kürəsini çəkməmin altdan

bir lopa palçıq tək silib atsana.

Bu şeir insanın varlıqdan yorulmasını, bədənlə ruh arasındakı ağrılı gərginliyi və Tanrıya ünvanlanan səmimi, hətta üsyankar yalvarışı əks etdirir. İlk misradakı “sac üstə qovrulan qar dənəsi” obrazı son dərəcə təsirlidir. Qar təbiətən soyuq və safdır, lakin sacın üstündə dərhal əriyir. Bu metafora insanın öz mühitinə yad düşməsini, dözə bilmədiyi bir istidə, yəni həyatın sərt şərtləri içində əriyib yox olmasını simvolizə edir. Yayla qışın ayırd edilməməsi zaman və hal qarışıqlığını, daxili nizamsızlığı göstərir. İkinci misralarda “içini yemək” ifadəsi daxili əzabın artıq son həddə çatdığını bildirir, “dəri süfrə” isə insan bədəninin sadəcə boşalmış bir qab kimi qavranıldığını göstərir. Bu, həyat enerjisinin tükənməsi deməkdir. İkinci bənddə şair Tanrıdan xilas yox, silinmə istəyir: “yarı ruh – yarı can” bölünməsi insanın bütövlüyünü itirdiyini, artıq tamamlanmamış bir varlıq olduğunu göstərir. Yer kürəsini “çəkməmin altdan” silmək istəyi isə insanın özünü həm çox kiçik, həm də artıq hesab etməsinin poetik ifadəsidir. Burada ölüm qorxu deyil, yüngüllük və qurtuluş kimi təqdim olunur. Nəticə olaraq, bu şeir insanın var olmasının yükünü daşımaqdan aciz qaldığı anda səslənən dərin, səmimi və fəlsəfi bir etirafdır. Müəllif oxucunu həyatın mənası, dözüm həddi və insanın Tanrı ilə təkbətək qalması barədə düşünməyə vadar edir.

Demək olar ki, Salam Sarvan Azərbaycan poeziyasında şeiri əyləncə vasitəsi yox, mənəvi hesabat kimi qəbul edən şairlərdəndir. Onun yaradıcılığı oxucunu sakitləşdirmir, əksinə, onu silkələyir, düşündürür və öz həqiqəti ilə üzləşdirir. Salam Sarvan poeziyası sübut edir ki, əsl şeir insanı rahat yaşatmaq üçün deyil, onu vicdanla üz-üzə qoymaq üçün yazılır.

 Sevil Azadqızı

Azərbaycan dili və ədəbiyyatı müəllimi. Filoloq. Ədəbi təhlil-tənqidçi. Yazar-publisist.

09.02.2026