Qara dənizin sahilində yerləşən Samsun mənim üçün sadəcə Türkiyənin gözəl şəhərlərindən biri deyil. Bura tarixlə müasirliyin, qədim sivilizasiyalarla bugünkü həyatın, insan yaddaşı ilə milli kimliyin qovuşduğu bir məkandır. Bu şəhərdə keçirdiyim vaxt ərzində bir daha anladım ki, bəzi şəhərləri tanımaq üçün onların küçələrində gəzmək kifayət etmir, tarixini dinləmək, muzeylərində dayanmaq və daşların yaddaşına diqqətlə baxmaq lazımdır.

Samsuna səfərim zamanı ilk diqqətimi çəkən Qara dənizin şəhərlə yaratdığı xüsusi ahəng oldu. Sahil boyunca əsən külək, dənizin sonsuzluğa uzanan mənzərəsi və şəhərin gündəlik həyatındakı canlılıq insanda qəribə bir təəssürat yaradır. Burada müasir şəhər həyatının ritmi ilə tarixin sakit nəfəsi yanaşı mövcuddur.

Samsun küçələrində gəzdikcə düşünürsən: görəsən, neçə-neçə nəsil bu sahilə baxaraq yaşayıb, neçə gəmi buradan uzaq səfərlərə çıxıb, neçə insan bu şəhərdə öz taleyini yazıb? Bu sualların cavabını axtardıqca Samsunun yalnız coğrafi mövqeyi ilə deyil, tarixi yaddaşı ilə də seçildiyini anlayırsan.

Samsunun tarixini araşdırmağa başlayanda qarşıma ilk çıxan ad Amisos oldu. Bu qədim ad şəhərin keçmişinə açılan qapı kimidir.

Bölgənin tarixi antik dövrdən də əvvələ gedib çıxır. Samsunun Tekkeköy ərazisindəki mağaralarda aşkar edilmiş arxeoloji izlər burada tarixdən əvvəlki dövrlərdə də insanların yaşadığını göstərir. Arxeoloq İsmail Kılıç Köktenin 1940-cı ildə bölgədə apardığı araşdırmalar həmin qədim yaşayış izlərinin öyrənilməsində mühüm rol oynayıb.

Bu faktı düşündükcə Samsunun tarixinin nə qədər dərin olduğunu daha yaxşı anlayırsan. Bu gün müasir binaları, geniş yolları və canlı küçələri ilə qarşımızda dayanan şəhərin kökləri minilliklərin o tayına uzanır.

Antik dövrdə Amisos Qara dəniz sahilində mühüm yaşayış və ticarət məntəqələrindən biri olub. Şəhər müxtəlif siyasi hakimiyyətlərin təsiri altında inkişaf edib. Roma dövründə Pompey ilə əlaqələndirilən Pompeiopolis adı da onun tarixində xüsusi yer tutur.

Mənim üçün bu tarixi mərhələlər Samsunun sadəcə bir şəhər kimi deyil, müxtəlif sivilizasiyaların izlərini özündə birləşdirən mədəni məkan kimi əhəmiyyətini göstərir. Burada hər dövr özündən bir iz buraxıb, hər nəsil şəhərin yaddaşına yeni bir səhifə əlavə edib.

Səfər zamanı başa düşdüm ki, Samsunu tanımaq üçün onun muzeylərinə xüsusi vaxt ayırmaq lazımdır. Çünki bu şəhərin tarixini ən yaxşı danışanlar bəzən bələdçilər deyil, şüşə vitrinlər arxasında qorunan qədim əşyalar, saralmış sənədlər və tarixi fotoşəkillərdir.

Samsun Muzeyində nümayiş etdirilən arxeoloji tapıntılar məni xüsusilə maraqlandırdı. Qədim dövrlərə aid zinət əşyaları, sikkələr və digər eksponatlar insanı əsrlər əvvəlki həyata aparır.

Muzeyin ən diqqətçəkən kolleksiyalarından biri Amisos xəzinəsidir. Qədim şəhərin ərazisində aşkar edilmiş qiymətli əşyalar bölgənin keçmişdəki iqtisadi və mədəni həyatına işıq salır. Bu eksponatlara baxarkən bir sual yaranır: minilliklər əvvəl bir insanın gündəlik həyatının parçası olan əşya necə olub ki, bu gün bütöv bir dövrün tarixini danışmağa başlayıb?

Məncə, muzeylərin ən böyük gücü də bundadır. Onlar keçmişi sadəcə qoruyub saxlamır, onu bugünkü insan üçün anlaşılan edir.

Samsun Muzeyinin müasir ekspozisiyası da şəhərin bu irsə verdiyi əhəmiyyəti göstərir. Qədim dövrün maddi mədəniyyət nümunələri ilə tanış olduqca anlayırsan ki, Samsunun tarixi yalnız kitab səhifələrində qalmayıb — onun bir hissəsi bu gün də qorunur və gələcək nəsillərə ötürülür.

Samsunda məni ən çox düşündürən məkanlardan biri Bandırma Gəmi Muzeyi oldu.

19 may 1919-cu il Türkiyənin tarixində dönüş nöqtəsi hesab edilir. Məhz həmin gün Mustafa Kamal Paşa Bandırma gəmisi ilə Samsuna gəlib. Bu hadisə Türkiyənin Qurtuluş mübarizəsinin başlanğıcı ilə sıx bağlıdır.

Gəminin qarşısında dayananda tarix artıq sadəcə bir tarixdən ibarət görünmür. Onun arxasında böyük siyasi çətinliklər, qeyri-müəyyən gələcək və müstəqillik uğrunda mübarizəyə başlamaq iradəsi dayanır.

Maraqlıdır ki, bu gün muzey kimi fəaliyyət göstərən gəmi tarixi Bandırmanın orijinalı deyil. Əsl gəmi 1925-ci ildə sökülüb, onun ölçülərinə uyğun hazırlanmış rekonstruksiya isə 2006-cı ildə ziyarətçilərə açılıb.

Buna baxmayaraq, burada qorunan tarixi yaddaşın əhəmiyyəti azalmır. Əksinə, məkan Türkiyənin milli tarixində Samsunun hansı mövqedə dayandığını daha aydın göstərir.

Jurnalist kimi müxtəlif tarixi məkanlarda olmuşam, amma bəzi yerlərin təsiri yalnız gördüklərinlə ölçülmür. Bəzən insanı düşündürən həmin yerin simvolizə etdiyi ideyadır. Bandırma gəmisi də mənim üçün belə məkanlardan biri oldu: bir səfərin bütöv bir xalqın gələcəyinə necə təsir göstərə biləcəyini xatırladan tarixi simvol.

Samsundakı digər mühüm ünvan Gazi Muzeyidir. Bir vaxtlar Mantika Palas adlı hotel kimi fəaliyyət göstərən bu bina Mustafa Kamal Paşanın 1919-cu ildə Samsuna səfəri zamanı qaldığı məkan kimi tanınır.

Bu gün həmin binada tarixi materiallar, fotoşəkillər və şəxsi əşyalar nümayiş olunur.

Muzeydə gəzərkən diqqətimi çəkən məqam tarixin gündəlik həyatla necə iç-içə olması idi. Bu bina vaxtilə sadəcə bir hotel olub. Lakin burada baş verən tarixi hadisələr ona tamam başqa məna qazandırıb.

Düşünürəm ki, tarixi məkanların dəyəri yalnız onların yaşında deyil. Bəzən bir binanın əhəmiyyəti orada baş vermiş hadisənin insanların taleyinə göstərdiyi təsirlə müəyyənləşir.

Gazi Muzeyi də məhz belə yerlərdəndir. Burada keçmişi xatırlamaqla yanaşı, tarixi hadisələrin arxasında dayanan qərarları, məsuliyyəti və iradəni də düşünürsən.

Samsunun tarixi yalnız şəhər mərkəzindəki muzeylərlə məhdudlaşmır. Tekkeköy mağaraları bölgənin daha qədim qatlarına enmək imkanı yaradır.

Bu ərazidəki mağaralar və qaya sığınacaqları tarixdən əvvəlki dövrlərdə insan məskənlərinin mövcudluğunu göstərən mühüm arxeoloji məkanlardır.

Burada insan özünü müasir dünyanın səs-küyündən uzaq hiss edir. Qayalara baxdıqca zaman anlayışı dəyişir. Bir tərəfdə bugünkü texnologiya, müasir şəhərlər və sürətli həyat, digər tərəfdə isə insanın təbiətlə üz-üzə yaşadığı qədim dövrlərin izləri…

Tekkeköy mənə bir daha xatırlatdı ki, şəhərlərin tarixi yalnız onların rəsmi yaranma tarixi ilə ölçülmür. Bəzən bir bölgənin keçmişini anlamaq üçün on minilliklər əvvəlki insan həyatına nəzər salmaq lazımdır.

Samsunun tarixi mənim üçün yalnız qədim sivilizasiyalar və milli mübarizə hadisələri ilə tamamlanmır. Şəhərin necə böyüdüyünü, insanların hansı şəraitdə yaşadığını və gündəlik həyatın zamanla necə dəyişdiyini anlamaq da vacibdir.

Samsun Şəhər Muzeyi bu baxımdan xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Burada şəhərin iqtisadi inkişafı, liman həyatı, tütünçülük ənənələri, yerli sənətkarlıq və sosial dəyişikliklər haqqında məlumat əldə etmək mümkündür.

Bu mövzuların hər biri Samsunun bugünkü simasının formalaşmasına təsir göstərib. Liman şəhəri olmaq, ticarət əlaqələri qurmaq və müxtəlif insanlarla təmasda olmaq Samsunun həyat tərzini də dəyişdirib.

Mənim üçün şəhər muzeyinin əsas əhəmiyyəti onun tarixi yalnız böyük hadisələrdən ibarət təqdim etməməsidir. Çünki tarix həm də adi insanların həyatıdır. Onların əməyi, ailələri, peşələri, ənənələri və şəhərə bəxş etdikləri mədəniyyət…

Məhz bu detallar Samsunu daha yaxından tanımağa imkan verir.

Samsun səfərimdə şəhərin tarixi ilə yanaşı, onun bugünkü həyatı və beynəlxalq əlaqələri də diqqətimi çəkdi.

Azərbaycanla Türkiyə arasında mövcud olan dostluq münasibətləri belə səfərlərə xüsusi məna verir. İki ölkə arasındakı əlaqələr yalnız rəsmi görüşlər və iqtisadi layihələrlə məhdudlaşmır. Mədəniyyət, turizm, səhiyyə və insanlar arasında qurulan münasibətlər də bu dostluğun mühüm hissəsidir.

Samsunun tarixi və mədəni irsi Azərbaycan turistləri üçün də maraqlı istiqamət ola bilər. Qədim Amisosun izləri, Bandırma Gəmi Muzeyi, Gazi Muzeyi və Tekkeköy mağaraları fərqli maraqlara malik ziyarətçilərə zəngin təəssüratlar vəd edir.

Şəhərin müasir səhiyyə müəssisələri və turizm infrastrukturu da bu imkanları daha geniş çərçivədə dəyərləndirməyə şərait yaradır.

Məncə, belə səfərlərin əsl əhəmiyyəti təkcə yeni məkanlar görməkdə deyil. Əsas məsələ bir-birimizin tarixini, mədəniyyətini və həyat tərzini daha yaxından tanımaqdır. İnsanlar bir-birini tanıdıqca münasibətlər daha möhkəm təməl üzərində qurulur.

Samsundan ayrılarkən yaddaşımda yalnız Qara dənizin mənzərələri qalmadı. Bu şəhərin tarixini yaşadan muzeylər, qədim Amisosun izləri, Bandırma gəmisinin simvolik mənası və Tekkeköy mağaralarının səssizliyi də səfər təəssüratlarımın ayrılmaz hissəsinə çevrildi.

Samsun mənə bir daha göstərdi ki, hər şəhərin görünən və görünməyən tərəfi var. Görünən tərəf onun küçələri, binaları, meydanları və sahilidir. Görünməyən tərəf isə tarixidir — nəsillərdən nəsillərə ötürülən xatirələr, yaşanmış hadisələr və kollektiv yaddaş.

Bu şəhəri fərqli edən də məhz həmin iki dünyanın bir-birini tamamlamasıdır.

Qara dənizin sahilində dayanıb dalğalara baxanda düşündüm: zaman keçir, şəhərlər dəyişir, yeni binalar ucalır, yollar uzanır. Ancaq tarixini qoruyan şəhərlər öz kimliyini itirmir.

Samsun da belə şəhərlərdəndir. O, keçmişini qoruyaraq gələcəyə baxır. Hər küçəsində bir xatirə, hər muzeyində bir hekayə, hər sahil mənzərəsində isə yeni bir səfərə dəvət var.

Qoşqar Salmanlı