23 fevral 2026-cı il tarixində, Kamera və Orqan Musiqisi Zalında keçirilən “Xocalı – Unudulmaz yaddaş” anım mərasimi yalnız bir konsert deyildi; bu, kollektiv yaddaşın estetik ifadəsi, tarixi həqiqətin musiqi dili ilə təcəssümü idi. Axşamın təşkilatçıları sırasında Azərbaycan Dövlət Akademik Filarmoniyası və Bakı Dövlət Kamera Orkestri yer alırdı. Baş dirijor Fuad İbrahimovun rəhbərliyi ilə səslənən proqram, faciənin ağrısını təkcə xatırlatmadı – onu düşüncə, sənət və mənəvi məsuliyyət müstəvisinə yüksəltdi.

Tarix və yaddaşın estetikası

Xocalı faciəsi Azərbaycan xalqının tarixi yaddaşında sağalmaz bir yara, eyni zamanda milli həmrəyliyin və dirənişin simvoludur. Anım mərasimləri çox vaxt rəsmi çərçivədə qapanır; lakin bu axşam sənət vasitəsilə yaddaşın dərin qatlarına enmək cəhdi idi. Musiqi burada informasiya ötürmürdü – o, hissin, sükutun və düşüncənin özünü danışdırırdı. Zalın yarıqaranlıq ab-havasında şam işığını xatırladan işıq effektləri, səssiz gözləyən auditoriya – bütün bunlar kollektiv sükutun ritmini yaradırdı. Bu sükut, əslində, danışırdı: o, tarixə yönəlmiş sualların, ədalət axtarışının və unutmamaq andının sükutu idi.

Aqşin Əlizadənin simfonik fəryadı

Proqramın ilk əsəri görkəmli bəstəkar Aqşin Əlizadənin səs və simli orkestr üçün yazdığı IV Simfoniyası – “Muğamvari” idi. Əsər struktur baxımından muğam təfəkkürünün simfonik transformasiyası kimi səciyyələnir. Burada ənənə ilə modernizm qarşı-qarşıya deyil; əksinə, bir-birini tamamlayan iki estetik istiqamət kimi qovuşur. “Muğamvari”nin melodik xətti sanki milli yaddaşın genetik kodunu daşıyırdı. Orkestrin simli qruplarında eşidilən incə tremololar, qəfil dinamik yüksəlişlər və vokal partiyanın fəlsəfi intonasiyası – bütün bunlar faciənin emosional panoramasını qururdu. Vokal partiyanı ifa edən Ərəstun Quliyevin səsi təkcə musiqi materialını deyil, eyni zamanda tarixi ağrının metafizik yükünü daşıyırdı. Onun səsindəki titrəyiş sanki bir xalqın sarsılmış nəfəsi idi.

Dirijor Fuad İbrahimovun interpretasiyası xüsusi qeyd olunmalıdır. O, tempi yalnız texniki parametr kimi deyil, mənəvi gərginliyin ölçüsü kimi qururdu. Pauzalar – xüsusilə də kulminasiyadan əvvəlki sükut anları – auditoriyanı düşünməyə məcbur edən estetik fasilələr idi. Bu fasilələrdə zaman dayanır, yaddaş danışırdı.

Firəngiz Əlizadənin “Şüştər”i: Metamorfoz və kədərin fəlsəfəsi

Axşamın ikinci monumental məqamı dünya şöhrətli bəstəkar Firəngiz Əlizadənin “Şüştər” (“Metamorphosis”) əsəri oldu. “Şüştər” ladının özünəməxsus hüznlü intonasiyası burada yalnız milli koloriti ifadə etmir; o, kədərin fəlsəfi dərinliyini açır.

Əsər boyu musiqi motivləri transformasiyaya uğrayır, dəyişir, yenidən doğulur. Bu metamorfoz prosesi Xocalı yaddaşının zaman içində keçdiyi mərhələləri xatırladır: ilkin şok, dərin matəm, düşüncə, sonra isə qürur və dirəniş. Musiqidəki dissonanslar həyatın pozulmuş harmoniyasını simvolizə edir, lakin finala doğru yaranan nisbi sabitlik ümidin sönmədiyini göstərir.

Firəngiz Əlizadənin kompozisiya dili postmodern elementlərlə zəngin olsa da, onun emosional mərkəzi milli köklərə bağlıdır. Bu bağlılıq əsəri lokal çərçivədən çıxararaq universal humanist manifestə çevirir. Çünki faciənin dili millət tanımır; ağrı ümumbəşəridir.

Musiqi və kollektiv katarsis

Bu anım gecəsi, əslində, kollektiv katarsis aktı idi. Sənət qorxu və mərhəmət hissləri vasitəsilə ruhu saflaşdırır. Burada da musiqi auditoriyanı emosional sarsıntıya uğratdı, lakin bu sarsıntı dağıdıcı deyil, təmizləyici idi. Zalda əyləşən insanların üz ifadələrində fərqli talelər, fərqli xatirələr vardı. Kimi gözlərini yumub dinləyir, kimi səhnəyə zillənmiş baxışlarla donub qalırdı. Amma hamını birləşdirən ortaq cəhət vardı: unutmamaq iradəsi.
Xocalı artıq təkcə tarix dərsliyindəki fakt deyil; o, musiqidə yaşayan, sənətdə nəfəs alan, hər yeni nəslə ötürülən mənəvi yaddaşdır. Bu yaddaşın qorunması isə yalnız siyasi və hüquqi müstəvidə deyil, estetik müstəvidə də vacibdir. Çünki sənət yaddaşı duyğuya çevirir, duyğu isə insanı hərəkətə gətirir.

Sənətin məsuliyyəti və gələcəyə baxış

“Xocalı – Unudulmaz yaddaş” anım mərasimi göstərdi ki, musiqi sadəcə estetik zövq vasitəsi deyil; o, tarixi şüurun formalaşmasında mühüm rola malikdir. Bu cür konsertlər gənc nəslə tarixlə emosional bağ qurma imkanı verir.

Akademik baxımdan yanaşdıqda, proqramın seçimi təsadüfi deyildi. Hər iki bəstəkarın əsərlərində milli intonasiya sistemi ilə müasir kompozisiya texnikalarının sintezi müşahidə olunur. Bu sintez Azərbaycan musiqi mədəniyyətinin inkişaf trayektoriyasını nümayiş etdirir: kökə bağlılıq və yeniliyə açıq olmaq. Poetik müstəvidə isə bu tədbir bir and idi. Sözsüz bir and. Simli alətlərin titrəyən səsləri, dirijor çubuğunun havada çəkdiyi görünməz xətlər, vokalın yüksəlib səmaya qarışan fəryadı – hamısı bir cümlə qururdu: “Unutmayacağıq.”

Sonda zalı tərk edərkən hiss olunurdu ki, hər kəs daxilində bir az daha ağır, amma bir o qədər də aydınlanmışdır. Ağır – çünki yaddaşın yükü yüngül deyil. Aydın – çünki həqiqət musiqinin işığında bir daha görünür olmuşdu.

Xocalı faciəsi zaman keçdikcə tarixə çevrilir, lakin o, heç vaxt keçmişdə qalmır. O, hər fevralda yenidən doğulur, hər musiqi frazasında yenidən səslənir. Və bu səsləniş bizə xatırladır: yaddaş yalnız xatırlamaq deyil, həm də məsuliyyətdir.

Bu axşam musiqi danışdı. Və biz dinlədik. Bu anım gecəsi bir daha sübut etdi ki, tarix yalnız arxivlərin tozlu səhifələrində yaşamır; tarix musiqidə nəfəs alır, sükutda danışır və insanın daxilində mənəvi məsuliyyət kimi boy göstərir. Xocalı yalnız bir faciənin adı deyil, o, milli yaddaşın etik imperatividir. Bu yaddaş bizi intiqama deyil, həqiqətə; nifrətə deyil, ədalətə; unutqanlığa deyil, şüurlu xatırlamaya səsləyir.

Konsert zalında səslənən hər bir akkord, hər bir pauza əslində kollektiv travmanın estetik sublimasiyası idi. Musiqi burada sadəcə incəsənət hadisəsi deyildi – o, milli özünüdərk aktına çevrilmişdi. Simfonik dilin dərin qatlarında kədərin fəlsəfəsi, insan ləyaqətinin sınmazlığı və zamanın qarşısında əyilməyən həqiqət duyulurdu. Çünki Xocalı haqqında danışmaq – yalnız keçmişi xatırlamaq deyil, həm də gələcək qarşısında mənəvi məsuliyyət daşımaqdır.

Faciə insanın varlıq sualını sərtləşdirir: insan nə qədər qəddar ola bilər və insan nə qədər uca qala bilər? Xocalı bu iki qütbün ən ağrılı toqquşma nöqtəsidir. Lakin həmin gecə millətimiz bir daha gördü ki, şərin səsi nə qədər gur olsa da, xatirənin və həqiqətin səsi ondan daha davamlıdır. Çünki həqiqət zamanla zəifləməz; əksinə, zaman onu daha da saflaşdırar.

Musiqi bizə pıçıldayırdı ki, unutmaq ikinci bir itkidir. Yaddaş isə dirənişdir. Xatırlamaq isə mənəvi dirilmədir. Gözlərdəki yaş zəifliyin deyil, mənəvi oyanışın əlaməti idi. Çünki ağlamaq – insanın içindəki mərhəmətin hələ də yaşadığını göstərir. Və mərhəmət yaşadıqca, ümid də yaşayır.
Xocalı şəhidlərinin ruhu qarşısında baş əyərkən anlayırıq ki, tarix bizim yaddaşımızda yaşadığı qədər gələcəyimizdə də yaşayacaq. Əgər biz xatırlayırıqsa, deməli onlar unudulmayıb. Əgər biz danışırıqsa, deməli həqiqət susmayıb. Və sonda zalı bürüyən o dərin sükut – bəlkə də ən böyük nitq idi. Çünki bəzi həqiqətlər sözlə deyil, vicdanla anlaşılır.

Xocalı – bir şəhərin adı olmaqdan çox, bir millətin vicdan möhürüdür. O möhür silinməz. O yaddaş sönməz. O acı zamanın içində donub qalmadı – o, bizi daha həssas, daha ayıq, daha insan olmağa çağıran əbədi bir çağırışa çevrildi.

Aysel KƏRİM 
Azərbaycan Bəstəkarlar İttifaqının üzvü