MahirəYaqubovanın “Dublyaj sənətinin nəzəriyyəsi və praktiki əsasları” dərs vəsaiti haqqında

Bəzən ekranda bir aktyorun üzünə baxırıq, amma onun səsini eşitmirik. Eşitdiyimiz səs başqa bir aktyora məxsusdur. Buna baxmayaraq, tamaşaçı çox vaxt həmin fərqi hiss etmir. Çünki peşəkar dublyajda səs artıq sadəcə səs olmur – o, obrazın özünə çevrilir.

Bəlkə də, dublyaj sənətinin ən böyük sirri elə bundadır: başqasının yaratdığı obrazı öz səsinlə yaşatmaq, amma onu özünə çevirməmək.

Bu, ilk baxışda asan görünür. Lakin işin mahiyyətinə vardıqda anlayırsanki, dublyaj aktyoru qarşısında kifayət qədər mürəkkəb və məsuliyyətli yaradıcılıq vəzifəsi dayanır. O, aktyorun yalnız sözləri deyil, baxışı, nəfəsi, susması, emosiyası, qorxusu, sevinci, qəzəbi və daxili ritmini də səsi ilə çatdırmalıdır.

Məhz,bu baxımdan Azərbaycan Dövlət Mədəniyyət və İncəsənət Universitetinin Səhnə danışığı kafedrasının dosenti Mahirə Mehdi qızı Yaqubovanın “Dublyaj sənətinin nəzəriyyəsi və praktiki əsasları” adlı dərs vəsaiti vaxtında meydana çıxmış, önəmli elmi-metodiki və sənət hadisəsidir.

Azərbaycan Dövlət Mədəniyyət və İncəsənət Universiteti Elmi Şurasının 8 iyul 2026-cı il tarixli qərarı ilə nəşrə tövsiyə edilən 307 səhifəlik bu kitab dublyaj sənətinin tarixi, nəzəriyyəsi, texnologiyası və praktikasını bir sistem daxilində təqdim edir.

Amma kitabın əhəmiyyətini yalnız mövzusunun aktuallığı ilə izah etmək azdır.

Məsələ ondadır ki, Azərbaycan dilində dublyaj sənətinin nəzəri və praktik əsaslarını bütöv şəkildə əhatə edən, ali məktəb tələbəsinə həm nəzəri bilik, həm də praktiki vərdiş qazandırmağa yönələn belə bir nəşrə ciddi ehtiyac var idi.

Dublyaj – görünməyən aktyor sənəti.

Teatr aktyorunun tamaşaçı ilə bir başa münasibəti var. Onu səhnədə görürük. Aktyorun jesti, mimikası, hərəkəti, səsi və nəfəsi bir bütöv şəkildə tamaşaçıya çatır.

Dublyaj aktyorunda isə vəziyyət bir qədər fərqlidir.

O, ekranda görünmür. Onun yaradıcılığının əsas aləti səsdir. Bu səs isə başqa bir aktyorun üzündə, başqa bir məkanda, başqa bir zaman və mədəniyyət kontekstində görünən obrazın üzərinə “oturmalıdır”.

Bu səbəbdən, dublyaj aktyorundan yalnız yaxşı nitq və düzgün tələffüz tələb etmək kifayət deyil. O, ilk növbədə aktyor olmalıdır.

Səsin tembri, nəfəsin uzunluğu, cümlənin ritmi, sözün vurğusu, pauzanın yeri, emosional keçidlər – bütün bunlar obrazın yaradılmasında mühüm rol oynayır.

Məsələn, ekrandakı qəhrəman bir cümləni sakit şəkildə söyləyirsə, dublyaj aktyoru həmin cümləni sadəcə düzgün oxumamalıdır. O, qəhrəmanın niyə sakit danışdığını, həmin sakitliyin arxasında hansı emosiyanın dayandığını anlamalıdır.

Əks halda, texniki cəhətdən düzgün səsləndirmə alınsa da, sənət yaranmayacaq.

Mahirə Yaqubovanın kitabının mühüm üstünlüklərindən biri də dublyaj prosesinə məhz bu sənət baxışından yanaşmasıdır.

Sözün tərcüməsi deyil, obrazın tərcüməsi.

Dublyajın ən mürəkkəb məsələlərindən biri mətndir. Bir dildən digərinə sözləri mexaniki şəkildə çevirmək mümkündür. Lakin dublyaj üçün bu kifayət etmir. Çünki ekrandakı aktyorun dodaq hərəkətləri, danışıq tempi, emosional vəziyyəti və səhnənin ritmi nəzərə alınmalıdır.

Deməli, dublyaj tərcüməçinin də, aktyorun da, rejissorun da yaradıcılıq məsuliyyətini özündə birləşdirən mürəkkəb prosesdir.

Bəzən orijinal dildə bir neçə sözlə ifadə olunan fikir Azərbaycan dilində daha çox söz tələb edir. Bəzən isə, əksinə Azərbaycan dilinin ifadə imkanlarından istifadə etməklə daha qısa və təbii cümlə qurmaq lazım gəlir. Əsas məqsəd təkcə sözü çevirmək deyil, mənanı, emosiyanı və obrazı qorumaqdır.

Bu səbəbdən, dublyaj həm dil, həm aktyor sənəti, həm də texnologiyanın kəsişdiyi məkandır.

Mahirə Yaqubovanın dərs vəsaitində mətnin adaptasiyası, sinxronlaşdırma, obrazın səs vasitəsilə yaradılması, nitq texnikası, diksiya, intonasiya, emosional ifadəlilik və aktyor ustalığının qarşılıqlı əlaqədə təqdim olunması kitabın əsas üstünlüklərindən biridir.

Səsin arxasında böyük zəhmət dayanır.

Tamaşaçı hazır məhsulu görür. Amma o məhsulun arxasında bəzən saatlarla davam edən məşq, təkrar, texniki düzəliş və yaradıcı axtarış dayanır.

Dublyaj aktyoru üçün mikrofon qarşısında dayanmaq səhnəyə çıxmaq qədər məsuliyyətlidir. Hətta bəzi məqamlarda daha mürəkkəbdir. Çünki səhnədə aktyor öz ritmini yarada bildiyi halda, dublyajda o, artıq mövcud olan ritmə uyğunlaşmalıdır.

Ekrandakı aktyorun nəfəsaldığı anı hiss etmək, onunla eyni vaxtda danışmağa başlamaq, dodaq hərəkətlərinə uyğunlaşmaq, emosional keçidi vaxtında tutmaq və bütün bunları təbii səsləndirmək xüsusi hazırlıq tələb edir.

Burada səhnə danışığı sənətinin imkanları xüsusilə mühüm əhəmiyyət daşıyır.

Düzgün nəfəs, səsin idarə olunması, artikulyasiya, diksiya, intonasiya, nitq tempi və ritmi – bunlar yalnız səhnə aktyorunun deyil, dublyaj aktyorunun da əsas peşə alətləridir.

Lakin dublyaj aktyoru bütün bunlara əlavə olaraq mikrofonla işləməyi, səsini müxtəlif məsafələrdən və emosional vəziyyətlərdən idarə etməyi, texniki rejimin tələblərinə uyğunlaşmağı da bacarmalıdır.

Bu baxımdan, kitabın Səhnə danışığı kafedrasının fəaliyyəti ilə bilavasitə bağlı olması da təsadüfi deyil.

Yeni  nəslin hazırlanması üçün  yeni  yanaşma.

Hazırda Azərbaycan kino və televiziya məkanında, xüsusilə rəqəmsal platformaların genişlənməsi ilə dublyaj sahəsinə maraq artır. Xarici filmlər, seriallar, animasiya məhsulları və digər audiovizual əsərlərin Azərbaycan dilində tamaşaçıya təqdim olunması artıq yalnız texniki məsələ deyil.

Bu, həm də dil siyasəti, nitq mədəniyyəti və milli mədəniyyət məsələsidir.

Azərbaycan dilində keyfiyyətli dublyajın inkişafı dilimizin zənginliyi, ifadə imkanları və müasir audiovizual mədəniyyətdə işləkliyinin nümayişidir.

Ona görə də,bu sahədə peşəkar kadrların hazırlanması xüsusi əhəmiyyət kəsb edir.

Mahirə Yaqubovanın dərs vəsaiti,məhz,bu kontekstdə dəyərlidir. Kitab yalnız dublyajın nə olduğunu izah etmir. O, tələbəni bu sənətin daxilinə aparmağa, onun peşəkar tələblərini anlamağa və təcrübi məşqlər vasitəsilə müəyyən vərdişlər qazanmağa istiqamətləndirir.

Nəşrdə praktiki tapşırıqlar, məşğələ nümunələri, təhlil sualları və metodiki tövsiyələrin yer alması onun tədris əhəmiyyətini artırır.

Tələbə burada yalnız oxumamalı, habelə dinləməli, təhlil etməli, təkrar etməli və yaratmalıdır.

Bu isə yaxşı dərs vəsaitinin əsas xüsusiyyətlərindən biridir.

Azərbaycan dublyaj məktəbi haqqında düşünmək vaxtıdır.

Azərbaycanın zəngin aktyor məktəbi var. Səhnə danışığı, bədii qiraət, radio və televiziya aparıcılığı sahəsində də ənənələrimiz kifayət qədər güclüdür. Azərbaycan aktyorlarının səs imkanları, intonasiya mədəniyyəti və obraz yaratmaq bacarığı uzun illər ərzində formalaşmış peşə məktəbinin nəticəsidir.

Lakin müasir dövr yeni tələblər irəli sürür.

Əvvəllər aktyor üçün səhnə və kino əsas yaradıcılıq məkanı idisə, bu gün rəqəmsal platformalar, animasiya, audiokitablar, podkastlar, video oyunlar və digər media formatları aktyor səsinin tətbiq dairəsini daha da genişləndirir.

Bu prosesdə dublyaj xüsusi yer tutur.

Ona görə də, Azərbaycan dublyajının yalnız ayrı-ayrı studiyaların fəaliyyəti səviyyəsində deyil, eləcə də elmi-metodiki və tədris sistemi çərçivəsində inkişaf etdirilməsi vacibdir.

Bu mənada, “Dublyaj sənətinin nəzəriyyəsi və praktiki əsasları” kitabını yalnız bir dərs vəsaiti kimi deyil, Azərbaycan dublyaj sənətinin peşəkar tədris bazasının formalaşdırılmasına xidmət edən nəşr kimi də qiymətləndirmək olar.

Kitabdan məktəbə, məktəbdən sənətə.

Hər bir sənət sahəsinin gələcəyi onun məktəbindən asılıdır.

Məktəb yoxdursa, fərdi istedadlar ola bilər, ayrı-ayrı uğurlu sənətçilər yetişə bilər, lakin davamlı peşəkar ənənənin formalaşması çətinləşir.

Dublyaj sənətində də bu belədir.

Aktyorun səsi təbii istedad ola bilər. Lakin həmin səsi idarə etmək, onu obrazın tələblərinə uyğunlaşdırmaq, mikrofon qarşısında işləmək, sinxronluğa riayət etmək, mətnin emosional strukturunu açmaq və bütün bunları texniki proseslə birləşdirmək artıq peşəkar hazırlıq tələb edir.

Mahirə Yaqubovanın hazırladığı dərs vəsaiti bu hazırlığın sistemləşdirilməsi baxımından  diqqətə layiqdir.

Kitabın elmi redaktoru kimi hesab edirəm ki, müəllifin qarşısına qoyduğu məqsəd yalnız mövcud materialı bir kitabda toplamaq deyil. Burada əsas məqsəd dublyaj sənətinə dair nəzəri biliklə praktiki aktyor hazırlığını bir araya gətirməkdir.

Bu isə,xüsusilə təqdirə layiqdir.

Bir səs, bir obraz, bir məktəb.

Səs yaddaşımızda qəribə iz buraxır.

Bəzən illər əvvəl baxdığımız bir filmin adını xatırlamırıq, amma obrazın səsini xatırlayırıq. Bəzən aktyorun üzünü görmədən onun kim olduğunu səsindən anlayırıq.

Deməli, dublyaj aktyoru görünməsədə, tamaşaçının yaddaşında yaşayır.

Onun yaradıcılığının əsas materialı səsdir. Amma o səsin içində aktyorun sənəti, dilin zənginliyi, intonasiyanın gücü, obrazın psixologiyası və rejissorun yaradıcılıq yanaşması birləşir.

Məhz, buna görə də dublyaj sənətinə münasibətimizi dəyişməli, onu sadəcə texniki səsləndirmə kimi deyil, müstəqil yaradıcılıq sahəsi kimi qəbul etməliyik.

Mahirə Yaqubovanın “Dublyaj sənətinin nəzəriyyəsi və praktiki əsasları” dərs vəsaiti bu istiqamətdə mühüm addımlardan biridir.

Bu kitabın səhifələrində səsin texniki imkanlarından daha artıq bir şey var: aktyorun səs vasitəsilə görünməyən obraz yaratmaq cəhdi.

İnanıram ki, bu dərs vəsaiti Azərbaycan Dövlət Mədəniyyət və İncəsənət Universitetinin tələbələri üçün faydalı tədris mənbəyinə çevrilməklə yanaşı, ölkəmizdə dublyaj sənətinin nəzəri və metodiki əsaslarının daha da möhkəmlənməsinə, yeni nəsil dublyaj aktyorlarının hazırlanmasına öz töhfəsini verəcək.

Çünki dublyajın mahiyyəti yalnız bir dili digər dilə çevirmək deyil.

Dublyaj – bir obrazın səsini başqa dildə yenidən doğurmaq sənətidir.

Və hər doğuluş kimi, bunun da öz ustası, öz məktəbi və öz sənəti olmalıdır.

Məmmədsafa Qasımov

Xalq artisti, professor