Azərbaycan xalqının təsəvvüründə ailə, ailə dəyərləri, övlad, ata-ana anlayışı müqəddəs sayılan məfhumlar sırasındadır. Valideynini, övladını, yaxınını sevməyən, ona zərər yetirən çox az adam tapılar. Əksəriyyət üçün uğrunda hər zəhmətə qatlaşdığı birinci varlıq ailədəki şəxslərdir. Hansı anadan nəyin dəyərli olduğunu soruşsan, öz canından balasının əziz olduğunu söyləyər.  Eyni münasibəti biz valideynimizə də bəsləyirik. Ata-ananın son nəfəsinədək balaları üçün çalışdığını bütün ailələrdə görürük. Onlar hətta bəlli bir yaşa çatıb ailə quran övladını da uşaq sayır, qayğısını, köməyini əsirgəmir. 

Hamı valideyn adlanır, hər kəsin övlad üzərində haqqı olduğu düşünülür. Mövzunun müzakirəsi zamanı da yaxşı ailələrdən, nümunəvi valideyndən danışılır. Burda qəbahət yoxdur, təki yaxşıların sayı çox olsun, bu, cəmiyyətimizin xeyrinədir, amma ortaya xeyli sual çıxır – əgər hər şey yaxşıdırsa, nümunəvi ailələr çoxluq təşkil edirsə, bəs cəmiyyətin qəbul etdiyi dəyərlərdən, qanunun tələb etdiyi qaydalardan uzaq olan hadisələr niyə baş verir? Baş veribsə, demək, əksinə olanlar da var və bunu inkar, ört-basdır etmək olmaz, eyni zamanda da, baş verməməsi üçün tədbirlər görülməlidir. 

Cinayətlə nəticələnən halların həmin həddə çatması nədən qaynaqlanır?

Uşağın evdən qaçması, məktəblinin cinayət törətməsi, küçəyə atılan uşaqlar, valideyni qətlə yetirənlər haqqında az qala hər gün xəbər yayılır. Bütün bunlar bizim cəmiyyətin problemidir, bunlar bizi uçuruma aparır. 

Yuxarıdakı sualın cavabı kimi yada düşən ilk söz də, səbəb də “bünövrə”dir. Hər şey ona söykənir. 

Övlad sahibi olmağı dünyada hər şeydən üstün tutanlar valideyn olandan sonra bəzən nə etməli, necə davranmağı ayırd edə bilmirlər. Çoxu elə bilir ki, o, hər gün işləməli, evə qazanc gətirməli, balalasını ac qoymamalıdır. Maddiyyatı düşünüb daha çox onun üçün yaşayanlar mənəvi, əxlaqi tərbiyəni unudurlar. Tərbiyə etmək deyəndə də yalnız oğurluq, əxlaqsızlıq etməməyi nəzərdə tuturlar. Mənəvi, mədəni, psixoloji tərbiyəni bəziləri əsas sayılan vacib qaydalar sırasına aid etmir. “Övladım varsa, mən onun üçün işləyib böyütməliyəm, o da qocalanda həmin borcu qaytarıb mənə qayğı göstərməlidir” prinsipi ilə günlərini ötürürlər. Vaxt gəlir, valideyn dərk edir ki, ömrün çoxu keçib, amma gözlədiyi məqam tərsinə olub. “Əlinin altında onun çörəyi ilə böyüyən uşaq” üzünə ağ olur, dediyini nə eşidir, nə də əməl edir. Hətta övladında ata-anadan uzaq yaşamaq istəyi də baş qaldırıb. 
Bu məqamda adam “niyə” sualını iri hərflərlə yazmaq istəyir. 

“Niyə”yə cavab tapmaq üçün gərək valideyni müqəddəslikdən endirək. Ya da reallıqları sadalasaq müqqəddəslikdən öz-özünə enəcək.

Bütün valideynlər elə bilirlər, balasını çox istəyir, amma müşahidə edəndə, bir çox halları nəzərdən keçirəndə görürük ki, uşağa birinci zərbəni valideyn özü vurur. Bəzən həddən çox sevmək ifrat qayğı göstərməyə səbəb olur və bu ifrat qayğı uşaqda artıq ərköyünlükdən çox dözülməzlik, güclü eqoistlik yaradır. Valideynin faicəsi burdan başlayır. Bu hal, valideyndən çox uşağın özünü bədbəxgt edir. O, pis formalaşmış xarateri ilə cəmiyyətdə özünə yer tapa bilmir. 

İfrat sevgi ilə yanaşı, yersiz qadağalar da valideyn-övlad münasibətini korlayır. Qədərində olan davranışdan yaranan mehribanlıq artıq əlçatmaz bir şeyə çevrilir. 

Az qala hər gün böyüklərin indiki uşaqlarla əvvəlki uşaqları müqayisə etdiklərini eşidirik. “Bizim vaxtımızda uşaqlar cürət edib böyüklərin yanında ağzılarını açmazsdılar” deyirlər. Bunu yaxşı hal kimi qəbul edirlər. Onların təsəvvürünə görə  uşaq susmalıdır, böyüklər nə istəsələr onu etməlidirlər. “Bəyəm bu yaxşı haldır?” desən də səni daş-qalaq edib bir-iki tərbiyəli insan göstərib atalarının onları döyə-döyə böyütdüyünü söyləyib özlərini haqlı çıxarırlar. Sən də, azad düşünmək ixtiyarı verilən uşaqları görüb az qalırsan, peşman olasan. Əslində, burada kimsə nə haqlı, nə də haqsızdır. Həyat qəribəliklərlə doludur, hər cür məqamlar olur, hər mövzuya uyğun nümunə göstərmək mümkündür. Uşaqların xüsusiyyətləri cürbəcürdür. Hərədə bir cür nəticə verir.  
Bəzən nəyəsə icazə verilən uşaqlarda da həddi aşmaq halını müşahidə edirik. Psixikasından asılı olsa da uşaqlara sərbəstlik veriləndə davranışı cəsarəti aşıb özbaşınalığa gedib çıxa bilir. Çox döyülən uşaqlarla çox əzizlənən uşaqların malik olduqları xüsusiyyətlər təzadlı olur. Bu, psixikaya, şəxsi keyfiyyətə bağlıdır. Uşaq vaxtı çox incidilən uşaqların arasında böyüyəndə heç kəsi incitməyən, hamıya canıyananı da olur, aldığı travmadan əsəbi, gərgin olub eyni münasibəti başqalarına göstərən də. Əzizlənən uşaqla ərköyün uşaq da fərqlidir. Bu da məqamlarla özünü göstərir. Bəziləri özü gördüyü qayğını insanlara göstərir, şəfqətli olur, bəziləri də “hər şey mənim üçün” iddiası ilə yaşayır. 

Tərbiyə məsələsi olduqca çətindir, gərək yetkinlik yaşına çatıb xarakter formalaşanadək həmin dövrdə uşağa yüksək əxlaqi dəyərlər aşılana, yaxşı əməllər göstərilə ki,  o da gördüklərindən, eşitdiklərindən nəsə əxz eləsin. Bəzən “Uşaq gördüyünü götürər” atalar sözünə arxayın olmaq da olmur, bəzi uşaqlar gördüyünə laqeyd qalır. 

Bütün bu qəribə, təzadlı halları azca kənara qoyub daha betər məqamları da vurğulaya bilərik: yetkinlik yaşına çatmayan qızların ərə verilməsində günahkar kimdir? Valideyni buna təhrik edən səbəblər araşdırılmalıdır.

Bəs uşaqlara qarşı edilən zorakılıq hallarında necə, uşaq özümü günahkardır?  Onlara fiziki, cinsi zorakılıq edənlər böyüklər deyillərmi? Bəs böyüyün böyüklüyü harada qaldı? 

Hər gün dava-dalaş, söyüş, kobud ifadələr eşidən uşağın mənəvi zədəsini düşünən varmı? Bir çox ailədə vailideyinin davranışı adi qarşılansa da, əslində, bu cür rəftar edənlərin övladları psixoloji zorakılıq görürlər.  Cismani cəza verilən, etinasız yanaşılan, təhlükədə qoyulan, istismar edilən, aqressiv davranışdan əziyyət çəkən uşaqların taleyini kimin öhdəsinə buraxaq?

Dövlət uşaq hüquqları ilə bağlı qanunlar tətbiq edir, amma bu qanuna belə etiraz edənlər tapılır. Məsələn, uşağa fiziki və psixoloji təzyiq göstərən valideynin 200 manat cərimələnəcəyi xəbəri yayılanda az qala əhali üsyana qalxdı. Haqsız deyillər, evdə tənbeh edilməyən uşaq məktəbdə ipə-sapa yatmaz, məktəbdə də müəllim cərimə qorxusundan sussa, şagirdin aqibəti necə olacaq? İndi digər tərəfdən yanaşaq: bu, cərimə həm də özünün aqressiyasını uşağa tökən valideyn və müəllimdən xilas yoludur. Nə hər ailə eynidir, nə də hər uşaq. Hərənin özünəməxsus yaşayış tərzi və tərbiyə ediləcək bir üsulu olur. Bu çətin halların qarşısını almaq üçün ən birinci valideyn maarifləndirilməlidir. Analar hamilə vaxtından düzgün tərbiyə qaydalarını mənimsəməlidirlər. Müəllimlər də gərgin iş rejimi vaxtı yorğunluğunun heyfini şagirddən çıxmamalıdır. 

Verilən ixtiyardan özündən çıxan uşaqlar olarsa, tərbiyəsi ilə artıq cərimə tətbiq edənlər məşğul olsunlar. Bundan sonra Azərbaycan ailəsinin vəziyyətini təsəvvür etmək çətin deyil. 

Bu qədər problemlərin içində ildə bir dəfə qeyd edilən Uşaqların Beynəlxalq Müdafiəsi Gününün təsirinin olub-olmaycağını deməyə cürət etmirik. Hər halda çətin həyat şəraitində olan uşaqların sosial müdafiəsi vacibdir. Aidiyyəti qurumlar düzgün qərar çıxarmalı, əhali də o qərarlara əməl etməlidir. Bu məqama çatanadəksə birinci böyüklərin üzərində işləmək lazımdır ki, uşaqlarla davranmaqda ehtiyatlı, şəfqətli olsunlar. “Mən valideynəm, uşaq mənimdir, özüm bilərəm” iddiası ilə rəftar etməsinlər. Uşaqların mənəvi, əxlaqi inkişafına müsbət təsir göstərən tədbirlər görülməzsə, onlarda vətənpərvərlik hissi, vətəndaşlıq məsuliyyəti, dəyərlərə sadiqlik formalaşmayacaq. Biz övlad sahibi olmaqla təkcə özümüzə əl ağacı əkməyi düşünməməliyik, həm də layiqli vətəndaş yetirməliyik. 

Güllə atmağı bacarmayanlar həmişə olacaq

Hər dövrün öz siyasi-iqtisadi hadisələri, sosial problemləri və digər əyər-əskikləri olur. Bu cür çatışmazlıqları qələmə alıb mətnə çevirən, onu ya bədii, ya da publisistik nümunələrlə gələcək nəsillərə ötürən qələmçilər (bu sözü də mən yaratmış olum, hansı növdə yazmağından asılı olmayaraq yazan hər kəsə aid edilsin) yetişir. Biz bu gün neçə əsr əvvəl baş vermiş hadisələrlə indi klassik hesab etdiyimiz yazıçı, şair və publisistlərimizin yazdıqlarının sayəsində tanış oluruq. Nizamidən, Füzulidən (ədəbiyyat tarixinə adları necə yazılıbsa, adam onların adlarını təxəllüssüz, doğmasını səsləyirmiş kimi çəkir) üzübəri yazılanları sözə könül verənlər qoruyub saxlayıblar. 

Azərbaycan ədəbiyyatında, mətbuatında məşhur simalar yaşadıqları cəmiyyətdəki qaranlığı işıqlandırmaq üçün  ömürlərini çətinlik içində başa vurublar.

Zaman dəyişib, yeni quruluş formalaşıb, hadisələr yenilənib, baxış bucağı ötən illərinkindən fərqlənir. İndiki insanlar bir əsr əvvəlin hadisələrini nağıl kimi qəbul edir, yaxud əllicə il qabağın cəmiyyətinin dəyər kimi baxdıqlarına adi yanaşırlar. İndi təəccüblənmək də azalıb, hətta gülüş obyekti də ovaxtkı deyil. İndi insanlar əcnəbinin balonlarla seyrə çıxmasına heyrətlənmirlər, çünki əcnəbilər bundan da maraqlı kəşflər ediblər. Belə bir zamanda hələ də yazan var, yazısız mümkün deyil. Texnikanın özündən də yazının vasitəsilə bəhs edilir. 

Lakin bu qədər yeniliyə baxmayaraq mahiyyət, ideya eyni ilə qalır – ideal cəmiyyətə sahib olmaq. Bütün çabalar bu məqsədə xidmət edir. 

Bəzən bugünkü yazıçıları, şairləri ötən əsrinkilərlə müqayisə edir və onlardan çox böyük şeylər umurlar. Hamı yeniliyi, dəyişməyi başqasından gözləyir. Heç kəs heç nə üçün birinci özündən başlamaq istəmir. Yük yenə də ziyalıların, təəssübkeşlərin çiyinlərinə düşür. Yazıçıdan, şairdən diplomatiya tələb edib siyasi hadisələrə fikir bildirməyi, məmurları tənqid etməyi istəyən vətəndaşın özündəki bircə qüsurdan yazanda az qalır yazanı məhkəməyə versin. (Əgər qanuni yol seçərsə... eləsi var özü hədələyir.) Göründüyü kimi, düşünmək, yazmaq, çatışmazlıqlara münasibət bildirmək heç də asan deyil.

Biz də öz dövrümüzün sözlüsüyük, biz də XXI əsrin, müstəqillik dövrünün yetirmələriyik, bizim də öz yükümüz var. Bu dövrdə bizdən böyüklər od-alovdan keçib bizə müstəqil Azərbaycan bəxş etdilər. Ötən illərin cəmiyyətindən fərqli bir cəmiyyət formalaşdırdılar. Yaşlılar dünyasını dəyişdi, ortayaşlılar yaşa doldular və nəhayət, mən və yaşıdlarım imzamızı tanıtdıq. Yazırıq, deyirik, göstəririk, nələrinsə yoluna düşəcəyinə çalışır və ümid edirik.

Kapitalizmin ağır şərtləri altında, bu qədər çətinliklərə baxmayaraq əsl insana məxsus olan ali keyfiyyətləri, xalqa məxsus mənəvi dəyərləri qoruyan, dosta inanan, sədaqət, etibar hissinə güvənən, prinsiplərə sadiq qalan, bu cür məfhumlara məsuliyyətlə yanaşan, cəmiyyətin çirkin üzündən kənarda dayana bilən qələm adamları çoxdur. Ədəbi dostluq Azərbaycan ədəbiyyatında təməlli dəyərdir. Biz əsərlərdən, ədəbi məktublardan, memuarlardan Molla Pənah Vaqiflə Molla Vəli Vidadinin, Seyid Əzim Şirvani ilə Həsən bəy Zərdabinin, Mirzə Ələkbər Sabirlə Abbas Səhhətin, İsmayıl Şıxlı ilə İsa Hüseynovun və digərlərinin dostluğu haqqında oxumuşuq. Dostluq həmişə davam edib, bunu Anarla Yusif Səmədoğlu, Sabir Rüstəmxanlı ilə Musa Yaqubda, Eldar Baxışla  Mövlud Süleymanlı və başqalarında da görüb, eşitmişik. Rəsul Rza ilə Mikayıl Müşfiqin dostluğu isə ədəbiyyatda “Qızılgül olmayaydı...” əsəri ilə əbədiləşib. Doğrudur, bu gün ötən illərin ədəbi mühiti yoxdur, xüsusilə yazdıqları ilə dolanmağın zamanı keçib, amma maddilikdən yüksəkdə duran dostluq yenə də var. Biz də, yəni hazırda imzası tanınanlar ədəbi dostluq bacarırıq. Əslində, dostluq bacarıq deyil, dostluq təbii şəkildə bir-birinə çevrilməkdir. Lap sevənlər kimi. Dost da, sevgi də eyni rəftarı – “biz” olmağı tələb edir.

 İllər ötəcək, nə vaxtsa bizdən də bəhs ediləcək. Bunu indi bir çoxu inkar etsə də, “ədəbiyyat sıradan çıxır”, “oxucu qeybə çəkilir” deyənlər olsa da ədəbiyyatın, kitabın yaşayacağına inanırıq. Gerçəyi gələcək göstərəcək. Bu gün hələ də yazıçı, şair deyəndə yalnız XX əsrin əvvəllərindəkiləri nəzərdə tutanlar gözlərini açıb öz zamanlarına da baxmalı, yazılanları oxumalıdırlar. Bunu biryolluq dərk etmək lazımdır; bugünün öz yazıçısı var. Zaman başqadır. Əvvəlki yazıçıları arzulaya-arzulaya müasir ədəbiyyatdan uzaqlaşmaq yanlışdır. Yeni üslubda qələmə alınan həyat hadisələrinə oxucu baxışı olmalıdır. 

Bu gün bizdə Əziz Nesin kimi yazan publisist var, onun kitablarından xəbəri olmayanlar “indi tənqidi mətn yazan yoxdur” deyərək özlərinin xəbərsizliyini biixtiyar etiraf edirlər. Bir də “hamı bir-birinin ayağının altını qazır” deyintisi qulağımızı dəng eləyib. Durub indi dostluğumuzu kiməsə sübut edəsi deyilik ki. 

Dostlar var, bir-birinin ehtiyacından xəbəri yoxdur, çünki biri digərinin qanının qaraltmağa qıymır, özünü dostuna şən göstərir ki, ona bir dərd də o verməsin. Dost var ki, dostun səlahiyyətindən yararlanmır, onunla dostluğunu dilə gətirib öyünmür, ürəyində sevir, onu gizlicə qoruyur. Bəli, bu zəmanədə də əsl dostluq var. Bütün bunlar da nə vaxtsa yazıya alınacaq, oxunulacaq. Dünya ədəbiyyatsız olmayacaq. İnsanlara güllə atmağı bacarmayanlar həmişə olacaq.