Bu dərsi də adətən «Tarix» və «İctimaiyyət»  müəllimləri deyirdi. Deyəsən, indi «İctimaiyyət» dərsi keçmirlər. Eləcə də «Əxlaq» dərsi vardı. Bu dərsdə  müəllimlər şagirdlərə özlərini necə aparmalı olduqlarını, bir-biriləri ilə münasibətlərində necə rəftar etmələrini, müəllimlərə  necə münasibət göstərmələrini, valideynləri ilə münasibətləri necə tənzimləməli  olduqlarını və sair və ilaxır öyrədirdilər. Özü də çox qəribədir ki, «Əxlaq» dərsindən «2» alan uşaqları məktəbdən qovurdular. 

Hər bir rayonda internat məktəbi vardı, belə uşaqları  ora yönləndirirdilər. Ya da bir məktəb nizam-intizamda  xüsusilə fərqlənirdi, valideynləri  belə uşaqları  həmin məktəbə aparırdılar. 

Ağdamda 3 nömrəli bir məktəb vardı, «Surxay müəllimin  məktəbi» deyirdilər. Surxay müəllim Makarenko tipli  bir məktəb direktoru idi. Məktəbdə o  qədər   güclü nizam-intizam yaratmışdı ki, uşaqlar oranı «gestapo» adlandırırdı.  Bir dəfə bu barədə yazmışam, təkrar etmək istəmirəm. Mənim bir xalam oğlu vardı, Cahid Allahverdiyev, həddindən çox davakar idi.  5 nömrəlidən  qovmuşdular  1 nömrəliyə, 1 nömrəlidən qovmuşdular  8 nömrəliyə, 8 nömrəlidən  qovulanda atası hətta aparıb Qəbələdə məktəbə qoydu ki,  bir qədər Ağdamdan  uzaq olsun, dostlardan  uzaq olsun. Sonra da orda nəsə oldu atası gətirib verdi  Surxay müəllimin  öhdəsinə.  Az keçmədi Surxay müəllim  onu elədi quzu balası. Yaxşı oxumağa başladı, məktəbi qurtarandan sonra da getdi girdi Polis Akademiyasına və indi mayor  rütbəsində təqaüddədir, 3 nömrəliyə nadinc, dəcəl uşaq kimi köçürülən şagirdlərin  arasında indi alim var, yazıçı var, mühəndis var və sair və ilaxır. 

İndi Surxay müəllim kimi  məktəb direktorları yoxdur. Demək olar ki, direktorların 90-95 faizi zərif  cinsin  nümayəndələridi, qadınlardı. Təbii ki, onların içində   təcrübəli, zabitəli, elə Surxay müəllim xasiyyətdə olan qadınlar da var, amma təəssüf ki, çox azdır. 

Yadınıza düşürsə, bu yaxınlarda bir məktəb direktoru bir şagirdi yüngül bir şillə ilə cəzalandırmışdı, media və  sosial  şəbəkələr partlayırdı. 

Türklər deyir, «Hoca vuran  yerdə gül bitər», amma bizdə  hoca vuran yerdə özü linç edilir, hətta  məktəbdən qovulur, valideynlər  üstünə  hücum edir.

Mən də vaxtilə müəllim  olmuşam deyə  müəllimlərin  vəziyyətini çox gözəl bilirəm. Hətta bu barədə Parlamentdə də danışmışam. 

Və məni həmişə bir şey təəccübləndirib, niyə «Əxlaq» dərsi məktəblərdən  yığışdırılıb? Bizə əxlaq lazım deyilmi? Və bizə əxlaq  lazım olmayanda, «Əxlaq» dərsi  keçirilməyəndə 156 saylı məktəbdə olan hadisələr  baş verir. 

Yeri gəlmişkən,mənfur Sovet zamanı attestatların adı «Kamal» attestatı idi. Orta məktəb  ali məktəb üçün kadr hazırlayan  təşkilat deyil, orta məktəb cəmiyyət  üçün sağlam düşüncəli, kamil insan yetişdirən bir  təşkilatdır. İndi attestatlardan «kamal» sözü də yığışdırılıb. Deməli, bizə day «kamal» da lazım deyil.

Uzun sözün qısası, nə qədər ki müəllimlər  basqı altında  qalacaq, 3500 manatlıq telefonla dərsə gələn  şagirdlərdən və onların valideynlərindən çəkinəcək, orta məktəblərimiz kamil insan deyil, 156 saylı məktəbdə öz məktəb yoldaşlarını linç edən şagirdlər yetişdirəcək. 

Və sonda. 1976-cı ildə Ağsu şəhərində internat  məktəbdə müəllim işləyirdim. 10-cu sinifdə bir şagird özünü  çox yekəbaş aparırdı. Mən də 22-23 yaşlarında universiteti  təzə  bitirmiş dəliqanlı bir oğlan idim. Həmin şagirdi saldım şapalağın  altına, eşşək  sudan gəlincə,  biz tərəflərdə də  eşşək sudan gec gəlir, möhkəm çırpdım. Ağzı-burnu da qanadı, dərsdən də qovdum. Aləm dəydi bir-birinə.  Məktəbin direktoru Nadir müəllim dedi ki, səni  tutacaqlar, məni işdən çıxaracaqlar. Maarif müdiri də bərk qorxmuşdu, zəng elədi ki,  sən neyləmisən, hamımızı zibilə salmısan. Döydüyün şagird rayon prokurorunun oğludur. Nə isə, dedim  yaxşı eləmişəm, özünü  adam kimi aparaydı döyməyəydim.  Səhəri günü məni  çağırdılar  prokurorun  yanına. Getdim. Yerindən qalxıb  mənimlə görüşdü, üzbəüz oturdu, çay gətirtdi, dedi:

- Müəllim, uşaq bir həftə dərsə gəlməyəcək. Çünki səndən sonra özüm onu möhkəm döymüşəm. Demişəm ki, sən  nə qələt eləmisən ki, müəllim səni bu günə qoyub. 

Nə məni tutdular, nə də  direktoru   işdən çıxartdılar.

Belə kişilər vardı ey. 

Amma onu da deyim ki, ondan sonra məktəbə girəndə ən şuluq  şagirdlər də özlərini  yığışdırırdılar.